Być bliżej Wilna…- spotkanie z Michałem Bałaszem

„Być bliżej Wilna…” – taki tytuł nosiło spotkanie z architektem Michałem Bałaszem, nestorem białostockiej architektury, które odbyło się w Galerii  Sleńdzińskich  12.10.2017, w ramach „Czwartków u Sleńdzińskich”. Prowadził je Sebastian Wicher.

Michał Bałasz urodził się w 1924 r. w Wilnie. Jego dziadek pochodził z Szemetowszyzny, babcia                   z  Sulżyńskich, z majątku  pod Turowem. Po ślubie młodzi kupili nowy  majątek na wileńszczyźnie –  Prudniki Jamki. Sąsiadował z posiadłością hrabiego Tyszkiewicza.  Pierwsza wojna światowa bardzo  zniszczyła majątek   i żaden z synów  dziadka,  nie chciał  w nim mieszkać. Sprzedali posiadłość               i przenieśli się do Wilna. Tam właśnie  Jerzemu  Bałaszowi   i Helenie  Jakimowicz urodził się drugi syn Michał,  a następnie dwie córki  Weronika i Aleksandra.

Międzywojenne Wilno było tyglem  narodowości, religii  i  kultur. Rodzina wynajmowała mieszkanie na Zwierzyńcu, dzielnicy zamieszkałej przez  wielu rosyjskich emigrantów. Wakacje spędzali  pod Wilnem w byłym majątku hrabiego Tyszkiewicza, gdzie pracował ich ojciec. Tam poznał członków  słynnego Akademickiego  Klubu Włóczęgów, Miłosza, Sztachelskiego,  Jędrychowskiego, Zagórskiego, młodych zbuntowanych ludzi, o różnych poglądach politycznych. Bardzo imponowali mi ci młodzieńcy i byłem dumny gdy pozwalali mi nosić swój honorowy sztandar – grube drzewce w kształcie laski, ze zwisającymi sznurami – wspominał  ze swadą i humorem Michał Bałasz.

W 1931 r.  w Wilnie wystąpiła  powódź. Na placu katedralnym można było pływać łódką.  Wtedy Marszałek Piłsudski udostępnił dwa  posiadane przez siebie domy na kolonie  dla dzieci. W jednym z nich znaleźliśmy się i my, ja i mój brat – Aleksander.  Któregoś dnia odwiedził nas  Marszałek, który przyjechał z generalicją. Mszę odprawiał biskup – Bandurski.  Mogliśmy  w niej uczestniczyć , chociaż byliśmy wyznania  prawosławnego – mówił pan Michał.

Kiedy wybuchła II Wojna Światowa i do Wilna wkroczyli Rosjanie  ojciec, pamiętający głód panujący      w czasie I Wojny Światowej   zadecydował, żeby rodzina wyjechała  z miasta   w rodzinne strony do Prudnik Janek. Michał chodził do gimnazjum w Postawach, a później  pracował w  przedsiębiorstwie leśnym.  Kiedy  teren Litwy zajęli  Niemcy, odszukał go hrabia Tyszkiewicz i zaproponował  pracę księgowego w swoim majątku. Tak przydała mi się znajomość księgowości przebitkowej, której uczyłem się w szkole – śmiał się gość spotkania.

W 1944 r. partyzantka była coraz silniejsza. Wraz z kolegami wstąpił  do AK. Trafił do kampanii saperski-minerskiej. Uczył się jak wysadzać  mosty, zaminowywać i rozminowywać teren, organizować przeprawy.  Gdy zbliżał się front, jego zgrupowanie zostało włączone do walki.                             W rejonie Zielonych Jezior zmierzyli się z wojskami desantowymi generała Stahela, które osłaniały odwrót  wojsk niemieckich  spod Wilna. W walce tej poległo wielu jego kolegów.  Wkrótce dowództwo radzieckie stwierdziło, że nie mogą oni  stanowić odrębnej  armii  i  internowało polskie oddziały w głąb Rosji, do Kaługi. Dostali mundury radzieckie i rozpoczęli ćwiczenia.

Tam po raz pierwszy mógł pokazać swoje zdolności plastyczne. Malował różne zlecone hasła. Wykonał też  duże  malowidło ścienne. Farby  stanowiła: mielona cegła, węgiel, sadza. Przydały się umiejętności zdobyte na lekcjach rysunku w Wilnie u prof. Żyngiela oraz lekcje reklamy w Gimnazjum Kupieckim.  W Kałudze poznał  Stanisława Jasiukiewicza, późniejszego aktora, który także posiadał zdolności plastyczne.  Razem malowali portrety  zamawiane przez dygnitarzy.  Zaprzyjaźnił się  z Bernardem Ładyszem, późniejszym śpiewakiem, który  wtedy był kucharzem, z  reżyserem  – Stanisławem Lenartowiczem,   dyrygentem –  Henrykiem Czyżem,  którego po latach spotkał    w Poznaniu.

Cały czas też intensywnie ćwiczyli  i mieli trafić na front, w ramach Armii  Czerwonej, ale za odmowę złożenia przysięgi , zostali rozmundurowani i skierowani do wyrębu lasów Lemańskich koło Riazania. Tam znowu  przydał mu się kurs rachunkowości   – został  księgowym batalionu.

Po tych doświadczeniach wojennych cały czas  listownie namawiałem rodzinę do wyjazdu do Polski . Wreszcie dostałem  telegram, że wyjechali  i są w Poznaniu. Gdy w 1946 r. odzyskałem wolność  przyjechałem do Polski odszukać rodzinę  – wspominał  pan Michał.

Brata odnalazł w Krakowie, a rodziców i siostry w Sulęcinie, w lubuskiem. Liceum skończył                 w Wolsztynie i rozpoczął studia I stopnia  na architekturze na Politechnice Poznańskiej.  Studia magisterskie skończyłem  z wyróżnieniem na Politechnice Gdańskiej, dlatego mogłem wybierać    w ofertach pracy  z tzw. „nakazu”– Białystok, Bydgoszcz, Katowice. Wybrałem Białystok, ponieważ był najbliżej Wilna, zawsze ciągnęło mnie na wschód. Do tego wyjazdu namawiał mnie także Ryszard Kapuściński, którego poznałem na studiach i który pochodził z Polesia.  W 1954 r. zostałem architektem miejskim. Rodzice również przeprowadzili się do Białegostoku  – opowiadał w trakcie spotkania.

Wkrótce zgłosił się do niego batiuszka Strokowski, który chciał przeprowadzić remont cerkwi                św. Mikołaja. W fundamentach tkwiły potężne dwumetrowe głazy.  Powiedziałem, że w tej jaskini  można wybudować świątynię.  Ale czy to możliwe? – zapytał batiuszka. Ryzyko jest, ale cel szlachetny – odpowiedziałem. Udało się jeden z tych głazów wyjąć i  tak powstała dolna cerkiew  św. Mikołaja.

Potem były kaplice cmentarne w Ploskach i Sidrze, cerkwie w Kruszynianach, Czarnej Białostockiej, Czyżach, Bielsku Podlaskim, Czeremsze i w wielu innych miejscowościach.  W 1984 r. rozpoczęła się rekonstrukcja obronnej, gotyckiej cerkwi Zwiastowania w Supraślu.  Pan Michał opowiadał, jak udało mu się wcześniej  wstrzymać  niszczenie  ruin pozostałych po jej wysadzeniu przez wycofujących się Niemców i zapobiec całkowitemu zniszczeniu fresków pozostałych na kolumnach tej cerkwi. Te obłupane szczątki możemy obecnie oglądać  w Muzeum Ikon.

Zaprojektował także cerkiew Hagia Sophia w Białymstoku. Z wielką uwagą  przyglądał się pracy ikonopistów z  Grecji, którzy zastosowali nowatorską metodę. Przywieźli gotową polichromię w specjalnych siatkach, którą należało tylko przykleić. Sprawdza się doskonale na terenach zagrożonych trzęsieniem ziemi.

Projektował również kościoły katolickie, m.in. Kościół  na Wysokim Stoczku. Nieżyjący już biskup Edward Kisiel, który także pochodził z Wileńszczyzny,  bardzo prosił, aby swym kształtem przypominał kościoły wileńskie.  I tak powstał projekt kościoła wzorowany na cerkwi unickiej w Berezweczu, którą architekt bardzo się zachwycił, przebywając w tamtych stronach.

Michał Bałasz zaprojektował również wiele kościołów i cerkwi za granicą. Odrestaurował również dworek Adama Mickiewicza w Nowogródku. Zaprojektował dzielnicę mieszkaniową w Dojlidach Fabrycznych, w której z sentymentu  nadał nazwy ulic  z wileńskiego Zwierzyńca: Wiewiórcza, Zajęcza,  Jelenia, Rysia.  Za projekt,  tej dzielnicy  i   innych obiektów  otrzymał  wiele nagród  i odznaczeń. Pracownia architektoniczna, którą kierował znana była w całym kraju  i obsługiwała woj. olsztyńskie, lubelskie.

W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych wielkim problemem był brak materiałów budowlanych, dlatego  proponował wykonawcom zakupy starych, zrujnowanych budynków po to by odzyskać dobrą przedwojenną cegłę, którą można było wykorzystać ponownie.  Barwnie opowiadał o różnych problemach w trakcie budowy poszczególnych obiektów, np. imponujące rozmiary cegły użytej do budowy cerkwi Zwiastowania w Supraślu, z którymi nie potrafiły sobie poradzić okoliczne cegielnie, a także drenaż jej fundamentów wykonany przez szesnastowiecznych majstrów, odprowadzający wodę do rzeki, uszkodzony podczas remontu. Kopułę musiał wykonać z siatki ogrodzeniowej zalanej betonem, żeby było taniej, bo często brakowało pieniędzy na dokończenie budowy obiektu i on jako architekt musiał się z tym liczyć. Szczególnie zabiegał o dobrą akustykę. Uczył się tego fachu od inżyniera Kirszensztajna z Warszawy, ojca słynnej biegaczki Ireny Szewińskiej. Wiadomości te wykorzystał przy budowie cerkwi Hagia Sofia.

Mimo ukończonych 93 lat pan Michał Bałasz nadal projektuje, jest konsultantem. Przyjeżdżają do niego po poradę architekci z całej Polski.

Architektura to mój zawód i pasja od ponad 60 lat. Specjalizacją – budowa obiektów sakralnych. Wszystkie swoje projekty lubię, bo każdy jest inny i mam nadzieję, że przetrwają kilkaset lat. Uważam się za obywatela Wielkiego Księstwa Litewskiego,  w którym mieszały się różne kultury  i tradycje. Tam skąd pochodzę zawsze obok siebie mieszkali : Katolicy, Prawosławni, Żydzi i Tatarzy. Było z czego czerpać wzorce – mówił w trakcie spotkania.

Bogaty życiorys pana Michała Bałasza  mógłby z powodzeniem posłużyć za scenariusz  filmowy. Powinien powstać film dokumentalny o nim, gdyż jak pisał ksiądz Jan Twardowski – „Śpieszmy się kochać ludzi, tak szybko odchodzą…”

Cieszę się, że poznałam nestora białostockiej  architektury. Powinniśmy być bardzo dumni, że mamy w Białymstoku takiego wspaniałego architekta.

(Pisząc artykuł skorzystałam też z informacji zawartych w artykule Ałły Matreńczyk „Ślad architekta”, opublikowany w „Przeglądzie Prawosławnym” Nr 1 ze stycznia 2008 r.)

Maria Beręsewicz
Podlaska Redakcja Seniora Białystok  

 

Post Author: Redakcja Białystok

1 thought on “Być bliżej Wilna…- spotkanie z Michałem Bałaszem

    Daniel P.

    (22 października 2017 - 09:05)

    Pani Mario,

    Bardzo dziękuję za wskazanie tego niezwykle ciekawego artykułu w Przeglądzie Prawosławnym. Chciałem być na spotkaniu przy Waryńskiego. Niestety codzienne obowiązki zweryfikowały moje plany. Dlatego tym bardziej cieszę się z rozmowy z Panią i z uzyskanych informacji. Pozdrawiam.

Komentarze są wyłączone.