Zapraszamy 28 listopada 2018 r. o godz. 17.00 do Ratusza w Białymstoku, Rynek Kościuszki 10 na premierowy pokaz filmu “Kościół z kamiennej litanii” autorstwa Beaty Hyży-Czołpińskiej

Opis filmu

Nad Białymstokiem góruje niezwykły zabytek. Kościół – pomnik, wzniesiony jako wotum wdzięczności za odzyskaną przez Polskę niepodległość. Hołd złożony pamięci tych, którzy walczyli o Polskę i dla Polski. To jeden z najciekawszych polskich kościołów i jedna z bardziej oryginalnych budowli pierwszej połowy XX stulecia na świecie.

Historia świątyni jest wyjątkowa. Zaczęła się w czasie I wojny światowej, kiedy to młody architekt Oskar Sosnowski wymyślił ideę zbudowania wzdłuż polskich granic kościołów- bastionów, z których każdy byłby pod innym wezwaniem do Matki Boskiej z „Litanii do Najświętszej Marii Panny”.

Idea architekta spotkała się z akceptacją warszawskiego dyrektora banków, Józefowa Karpowicza, który przyrzekł, że sfinansuje ją z własnych środków budowę pierwszego kościoła z tej Litanii Kamiennej. Świątynia miała stanąć na kresach wschodnich Polski, w rodzinnym mieście finansisty – Białymstoku. Rozpoczęcie budowy poprzedził konkurs na projekt obiektu. W jego programie zaznaczono pomnikową ideę świątyni, mającej być w zamierzeniach proboszcza kościoła, ks. Adama Abramowicza i Komitetu Budowy – wotum wdzięczności za odzyskaną przez Polskę niepodległość.

Konkurs wygrał Oskar Sosnowski, jeden z najlepszych polskich architektów I połowy XX wieku. Jego projekt łączył ideę Matki Boskiej jako „Gwiazdy Zarannej”, która miała symbolizować jutrzenkę Niepodległości, z nowatorskimi formami architektonicznymi.

Prace budowlane rozpoczęto w 1927 roku i kontynuowano podczas II wojny światowej, choć we wrześniu 1939 roku Oskar Sosnowski zginął podczas bombardowania Warszawy, a ksiądz Abramowicz miał być rozstrzelany przez Niemców. Prace architektoniczne zakończono w 1944 roku pod kierownictwem Stanisława Bukowskiego, architekta przybyłego z Wilna.

Wyjątkowa jest symbolika świątyni. Na szczycie wieży ustawiono 3-metrowej wysokości figurę Matki Boskiej, u stóp której umieszczono piastowską koronę, wzorowaną na wawelskiej króla Kazimierza Wielkiego. Pomysł umieszczenia figury Matki Boskiej, a nie krzyża na szczycie wieży, nie był nowy. Znany jest choćby z wieży katedry w Kamieńcu Podolskim, którą w latach 1672- 1699 zamieniono na meczet. Kamieniecka Madonna zatriumfowała jednak w zwycięstwie nad islamem i Turkami, białostocka – nad moskiewską ideologią i bolszewizmem.

Wyraźnie nawiązał projektant do Ostrej Bramy- najważniejszego sanktuarium Archidiecezji Wileńskiej, do której przed wojną należał Białystok. W bramie wejściowej na dziedziniec kościelny powtórzył kształt tego łuku triumfalnego, przez który wkraczali do Wilna królowie polscy, zwycięzcy hetmani, czy wreszcie polskie formacje w międzywojniu.

Świątyni na wzgórzu św. Rocha w Białymstoku przypada szczególna rola nie tylko z powodu wyjątkowości jej idei i losów, a także ze względu na niezwykłą rangę artystyczną. Ten monumentalny i bardzo oryginalny kościół wybudowany został w stylu modernistyczno-ekspresjonistycznym na planie ośmioboku, co było wówczas wydarzeniem wyjątkowym, gdyż większość wznoszonych świątyń katolickich miała układ podłużny. Nowatorstwo architekta przejawia się w tym, że dla centralnego rzutu również centralnie uformował przestrzeń wewnętrzną, przykrywając ją sklepieniem z dużym prześwitem w części centralnej. Monumentalny obiekt wybudowano z wykorzystaniem nowego materiału – żelbetu i z zastosowaniem nowej techniki, bez której niemożliwym byłoby osiągnięcie efektów przestronności i lekkości wnętrza oraz realizacja wysmukłej, ażurowej wieży. Kościół św. Rocha w tym względzie jest jednym z najlepszych obiektów w polskiej architekturze nie tylko sakralnej, opisywanym w podręcznikach historii architektury jako jeden z najciekawszych polskich kościołów i jeden z bardziej oryginalnych budowli pierwszej połowy XX stulecia na świecie.

Film został zrealizowany w ramach stypendium artystycznego Prezydenta Miasta Białegostoku.

Zapraszamy

(źródło i foto: Muzeum Podlaskie w Białymstoku)

opracowanie: Lija Półjanowska
Podlaska Redakcja Seniora Białystok