Zioła zawsze były i są bliskie człowiekowi, szczególnie ludziom zajmującym się ziołolecznictwem. Mieszkańcy Podlasia od pokoleń zbierają rośliny lecznicze korzystając z ich dobrodziejstwa i prozdrowotnych właściwości.

Ziołom w tradycji ludowej poświęcony był wykład Mirosława Angielczyka, w sesji naukowej poświęconej lokalnej przyrodzie w ramach „Uroczyska, czyli Spotkań z naturą i sztuką” w Supraślu (23-25.07.2021).

W wielu regionach Podlasia nadal żywe są dawne tradycje i obrzędy związane ze stosowaniem ziół na co dzień i od święta.

Kadzenie

Bardzo stary obrzęd mający na celu odpędzić złe duchy i złe moce. Używano do tego celu ziół święconych podczas różnych świąt w kościele i cerkwi.

W kościele katolickim co roku święci się wianki na Oktawę Bożego Ciała. Wije się je najczęściej z mięty, rumianku, koniczyny białej i czerwonej, macierzanki, lipy, klonu, rdestu ptasiego, rozchodnika, przywrotnika, czerwca rocznego zwany grzmotnikiem, chabra bławatka. Wiesza się je później w domach, stodołach. Mają chronić przed piorunami, burzami, pożarami i gradobiciem. 

Taką samą moc mają też gałązki brzozowe oberwane z drzewek ozdabiających ołtarze przy których modli się kapłan w czasie procesji Bożego Ciała.

Na dzień Ofiarowania Pańskiego (2 lutego), czyli na Matki Boskiej Gromnicznej, a w prawosławiu na Sretienije Hospodnie (15 lutego) święcone były gromnice okręcone lnem. Po ten len sięgano najczęściej przy „spalaniu róży” *, ale palono go także nad dzieckiem, które uległo „przestrachowi”. Święconym lnem okadzano także wrzody lub bolące zęby, owijano bolące gardło.

Wianki i gałązki brzozowe przechowywane są przez cały rok, nie wolno ich wyrzucić, bo są poświęcone, po roku należy je spalić.

Obrzędy ślubne i weselne

Jeszcze do niedawna jednym z obrzędów stosowanych na Podlasiu było święcenie ziołami młodych przed wyjazdem do ślubu. Czyniło się to wiązką z lipy, rumianku, świętojańskiego ziela (dziurawca), ostróżeczki polnej, nostrzyka białego, klonu – poświęconych w cerkwi na Święto Narodzenia Proroka Jana Chrzciciela (7 lipca) lub trzema kłosami zboża, na znak Trójcy Świętej. Błogosławieństwo to miało zapewnić nowożeńcom długie i szczęśliwe pożycie małżeńskie.

Panna młoda zakładała wianek z mirtu, macierzanki lub ruty. Do sukni przypinano gałązkę asparagusa lub mirtu. Zarówno wianek, jak i gałązka były symbolem dziewictwa, niewinności oraz cnoty.

Obrzędy pogrzebowe

Tu również używa się roślin poświęconych. Na Podlasiu, w niektórych miejscach przetrwał zwyczaj kładzenia pod głowę zmarłego poduszkę wypchaną ziołami. Do trumny wkładano gałązki jodłowe lub z palmy wielkanocnej poświęcone w Niedzielę Palmową. Wkładano także rośliny poświęcone podczas świąt Matki Boskiej Zielnej (15 sierpnia), czy w prawosławiu w święto Narodzenia Proroka Jana Chrzciciela (7 lipca). 

Najczęściej były to: wietrznik, dziurawiec, piołun, rumianek, gałązki klonu, lipy, jałowca. Czasem wkładano też wianki święcone w Oktawie Bożego Ciała. Wierzono, że rośliny te ułatwiają zmarłemu przejście na tamten świat. Palmą wielkanocną zmarły miał stukać do bram raju, prosząc o wpuszczenie.

Obecność poświęconych roślin podczas pochówku świadczyła też o osobie zmarłego. Miały one być dowodem potwierdzającym, że prowadził prawe oraz porządne życie, co w konsekwencji miało mu zapewnić wstęp do raju. Ze względu na boską moc miały również ochraniać zmarłego przed siłami demonicznymi.

Budowa domu

W podmurówce budowanego domu umieszczano nasiona jałowca, które miały zapewnić bogactwo. Na rogu domu kładziono święcone wianki oraz chleb święcony. W podwalinie, czyli najniższej belce drewnianej konstrukcji ściany, kładziono w znak krzyża wianki, święcono wodą święconą i żegnano, aby Pan Bóg zawsze strzegł domu i domowników.

Wielowiekową tradycją jest także wieszanie na konstrukcji dachu budynku wiechy, czyli wieńca przystrojonego kolorowymi wstążkami, kwiatami i gałązkami. Wiecha na domu oznacza zakończenie wznoszenia konstrukcji budynku oraz pełne wykonanie szkieletu przykrycia obiektu. Czasami wraz z wieńcem pojawia się piła i młotek lub inne narzędzia, które symbolizują pracę cieśli.

Wiecha miała zapewnić budynkowi i jej mieszkańcom pomyślność, dzięki opiece istoty nadprzyrodzonej. Kiedyś wierzono, że drzewa zamieszkują bóstwa, które mają duży wpływ na ludzkie życie. Z wiechy, poprzez gałązki drzewa, z których zapleciono wieniec, do drewnianego szkieletu dachu miała przechodzić pozytywna moc świętości. Dlatego zamiast wieńca często na konstrukcji dachu pojawiało się małe drzewko przystrojone wstążkami. Było ono również święcone.

Po wywieszeniu wiechy odbywała się gościna, na którą gospodarz zapraszał majstrów oraz sąsiadów, aby wspólnie świętować zakończenie tego ważnego etapu budowy. 

Właściwości prozdrowotne

Wszystkie wymieniona zioła służą też celom prozdrowotnym, np. jako napary na przeziębienia, do przemywania ran, robi się z nich maści, nalewki, krople, herbatki ziołowe. Istnieje jeszcze wiele innych ziół, które wspomagają leczenie w czasie choroby, po które chętnie sięgamy.

Mieszanki różnych ziół dodajemy też do przygotowywanych posiłków. Poprawiają ich smak. zapach i ułatwiają trawienie.

W dzisiejszym zglobalizowanym świecie coraz częściej słyszy się o konieczności powrotu człowieka do natury i tradycji. Uprawa ziół i ich zastosowanie w medycynie naturalnej i kuchni cieszy się coraz większą popularnością.

* „spalanie róży” – kadzenie ostrego bakteryjnego zapalenia skóry

Źródło: wykład dr Mirosława Angielczyka -„Dzikie rośliny w obrzędowości i tradycji zielarskiej Podlasia”. Ziołowy Zakątek 2021

foto: pixabay i Maria Beresewicz

Kliknij w poniższe zdjęcie:

1/9
Lipa
Lipa
Kobieta ogląda zioła
Kobieta ogląda zioła
Mirosław Angielczyk prezentuje zioła
Mirosław Angielczyk prezentuje zioła
Ziele świętojańskie-dziurawiec
Ziele świętojańskie-dziurawiec
Wiecha
Wiecha
Wianki na Oktawę Bożego Ciała
Wianki na Oktawę Bożego Ciała
Rozchodnik
Rozchodnik
Mirt
Mirt
Mięta
Mięta

Maria Beręsewicz
Podlaska Redakcja Seniora Białystok